Η Τύχη της Οχύρωσης στο Πέρασμα των Αιώνων

Παρά τις αλλεπάλληλες επιθέσεις και τους ανηλεείς κανονιοβολισμούς στη διάρκεια της εικοσαετούς πολιορκίας της από τους Οθωμανούς, η οχύρωση του Χάνδακα επιβίωσε ως τους νεότερους χρόνους σχεδόν αλώβητη, με μικρές μόνο επεμβάσεις κατά την οθωμανική περίοδο. Το 1931 μάλιστα κηρύχθηκε ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο (ΠΔ 8-6-1931 – ΦΕΚ 159/Α/13-6-1931).
Ωστόσο από τις αρχές του 20ού αιώνα το οχυρό άρχισε να αντιμετωπίζεται ως εμπόδιο για την πολεοδομική ανάπτυξη της σύγχρονης πόλης. Η ανάγκη διέλευσης τροχοφόρων προς τις εκτός των τειχών περιοχές και την ύπαιθρο, οδήγησε σε καθαιρέσεις τμημάτων της οχύρωσης κοντά στις παλιές πύλες.
Το 1936 δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως το νέο σχέδιο πόλης που αποδείχθηκε καταστροφικό, καθώς αλλοίωνε πλήρως τον πολεοδομικό ιστό που διατηρούσε τη χάραξη της Βενετοκρατίας, εξαφάνιζε το ιστορικό κέντρο της πόλης και υποβάθμιζε τα μνημεία. Το σχέδιο παραμένει σε ισχύ μέχρι σήμερα, αν και δεν έχει υλοποιηθεί πλήρως. Κατ’ εφαρμογήν του σχεδίου, το προς την πόλη χωμάτινο πρανές του τείχους αποκόπηκε σε διάφορα σημεία, έγιναν επιχωματώσεις για τη διαμόρφωση λεωφόρων, ενώ ελεύθεροι χώροι που βρίσκονταν σ’ επαφή με τα χωμάτινα πρανή της οχύρωσης χαρακτηρίστηκαν από το πολεοδομικό σχέδιο ως οικοδομικά τετράγωνα, και ανοικοδομήθηκαν, στερώντας ζωτικό χώρο από το μνημείο.
Η τάφρος μπροστά στον ανατολικό λοβό του προμαχώνα Vitturi υποδέχτηκε τα κρημνίσματα του σεισμού του 1810 και συνέχισε να επιχώνεται ως τη στάθμη του στηθαίου (parapetto), ώσπου τελικά διαμορφώθηκε στη θέση της το πάρκο Γεωργιάδη και τμήμα της Λεωφόρου Δημοκρατίας το 1917.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1930 η ζώνη του λιμένα δέχτηκε εκτεταμένες επεμβάσεις για τη διαμόρφωση παραλιακής λεωφόρου και νέας προβλήτας κατά τη διάρκεια των οποίων καταστράφηκε το μεγαλύτερο μέρος των νεωρίων μαζί με την ομώνυμη πύλη και το μικρό φρούριο στο άκρο του νότιου λιμενοβραχίονα, γνωστό ως «Μικρός Κούλες».
Η επέκταση και πύκνωση του αστικού ιστού από τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα είχε συχνά ως αποτέλεσμα την κατάληψη ελεύθερων χώρων στο επίπεδο ανώτερο τμήμα των τειχών και την τάφρο. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι γειτονιές που αναπτύχθηκαν στη θέση των οχυρών που βρίσκονταν εξωτερικά της τάφρου, τα οποία κατεδαφίστηκαν και τελικά αποχαρακτηρίστηκαν το 1981. Επιβίωσε εν μέρει το μεγάλο οχυρό του Αγίου Δημητρίου στα ανατολικά, πάνω στο οποίο αναπτύχθηκε η συνοικία της Αναλήψεως και εγκαταστάθηκε το Καπετανάκειο Γυμνάσιο.
Μετά τον πόλεμο στο εσωτερικό της τάφρου ανάμεσα στους προμαχώνες Βηθλεέμ και Παντοκράτορα εγκαταστάθηκε το Στάδιο Ελευθερίας. Στο ισόπεδο τμήμα του προμαχώνα Martinengo τοποθετήθηκαν εγκαταστάσεις γηπέδου ποδοσφαίρου και στον προμαχώνα και την τάφρο Sabbionara εγκαταστάσεις γηπέδων αντισφαίρισης.