Η Πύλη Παντοκράτορα
28340 21111 
puli_pantokratora@gmail.comεκτός Δευτέρας
Οι Δίοδοι της Οχύρωσης
Μετά την κατασκευή της οχύρωσης του 16ου αιώνα, η επικοινωνία της πόλης με την ύπαιθρο γινόταν μέσω τριών κύριων διόδων, υπό τη μορφή στοών, οι οποίες διανοίχτηκαν στον λαιμό των προμαχώνων, κάτω από τις χαμηλές πλατείες, ώστε να προστατεύονται από τα πυροβόλα τους. Οι εσωτερικές (προς την πόλη) πύλες των στοών διαμορφώθηκαν ως επιβλητικές αναγεννησιακές προσόψεις, κοσμημένες με εμβλήματα, οικόσημα και ανάγλυφα αρχιτεκτονικά στοιχεία, ενώ οι εξωτερικές (προς την τάφρο) ήταν απλές τοξωτές θύρες, ανοιγμένες στο πάχος της λίθινης κεκλιμένης επένδυσης.
Μια από τις πύλες αυτές ήταν η πύλη του προμαχώνα Παντοκράτορα ή Porta di Panigrà που οδηγούσε προς τη νότια και δυτική ενδοχώρα. Σε αυτήν κατέληγε η Strada Imperiale, γνωστή και ως πλατιά Στράτα, η οποία αποτέλεσε τον κύριο εγκάρσιο οδικό άξονα της πόλης μετά την κατασκευή της διευρυμένης προμαχωνικής οχύρωσης.
Κατασκευή και Χρονολόγηση
Η Πύλη κατασκευάστηκε στα χρόνια του δόγη Pietro Loredan (1567-1570) σύμφωνα με το οικόσημο της εξωτερικής θύρας και η κατασκευή της αποδίδεται στον αρχιτέκτονα Michele Sanmicheli. Οι ανάγλυφες πλάκες με τους λέοντες και τα μετάλλια με τον Παντοκράτορα στα δυο μέτωπα της πύλης, διατηρούνται ακέραια, με εξαίρεση τμήμα της πλάκας του λέοντα στο μέτωπο της πόλης, που είχε συμπληρωθεί παλιότερα.
Η Πύλη, που παρουσίαζε προβλήματα ετοιμορροπίας, αποκαταστάθηκε και ενισχύθηκε στατικά με χρηματοδότηση του ΕΣΠΑ 2007-2013. Το έργο εκτέλεσε ο Δήμος Ηρακλείου με την επίβλεψη της 13ης EBA. Έκτοτε ξεκίνησε ο σχεδιασμός της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ηρακλείου για τη μετατροπή της σε μόνιμο εκθεσιακό χώρο αφιερωμένο στην ιστορία της πόλης του Ηρακλείου. Η μελέτη εκπονήθηκε από την Εφορεία σε συνεργασία με τον αρχιτέκτονα Γιώργη Πετράκη, και το έργο χρηματοδοτήθηκε από το E.Π. Κρήτη στο πλαίσιο του ΕΣΠΑ 2014-2020 και 2021-2027.
Η Κάτοψη
Η κάτοψη της Πύλης παρουσιάζει μια ιδιομορφία μοναδική σε ολόκληρη την οχύρωση καθώς εξυπηρετούσε ταυτόχρονα την κίνηση των στρατιωτών και του αστικού πληθυσμού.
Από έναν ενιαίο χώρο ξεκινούσαν δύο επιμήκεις θολοσκεπείς διάδρομοι, από τους οποίους ο πρώτος οδηγούσε στην έξοδο της πόλης, εξυπηρετώντας την κίνηση των πολιτών και ο δεύτερος, οδηγούσε με ανωφερική κλίση στη νότια χαμηλή πλατεία, εξυπηρετώντας την κίνηση των στρατευμάτων και τη μεταφορά των κανονιών. Προκειμένου να μην εμπλέκονται οι δυο λειτουργίες, οι άξονες κίνησης απομονώθηκαν εσωτερικά με τοιχοποιία και στην πρόσοψη προς την πόλη διαμορφώθηκαν δύο χωριστές είσοδοι.
Η Πρόσοψη προς την Πόλη
Η μνημειακή πρόσοψη της Πύλης προς την πλευρά της πόλης ήταν εξολοκλήρου επενδεδυμένη με λαξευτούς λιθόπλινθους από γκρίζο και κίτρινο σκληρό ασβεστόλιθο σε μη συμμετρική εναλλαγή (opera rustica), καλυμμένους με λεπτότατο επίχρισμα στα αντίστοιχα χρώματα, που τους προσέδιδε στιλπνότητα και εναρμόνιζε τη χρωματική αντίθεση. Οι παραστάδες των δυο τοξωτών εισόδων στέφονται με δωρικού τύπου επίκρανα. Το κεντρικό τμήμα διαρθρώνεται με διαδοχικές προβολές και υποχωρήσεις της τοιχοποιίας.
Πάνω από το κεντρικό τμήμα της πρόσοψης υπάρχει θριγκός. Ένα ιδιαίτερα ψηλό στηθαίο, αρχικά επιχρισμένο, ολοκλήρωνε τη σύνθεση. Στο στηθαίο πάνω από τη μνημειακή πρόσοψη βρίσκεται εντοιχισμένη η ορθογώνια πλάκα με το λέοντα του Αγίου Μάρκου, σύμβολο της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας και πάνω από αυτή το ανάγλυφο μετάλλιο με την προτομή του Παντοκράτορα και την επιγραφή OMNIPOTENS.
Η Πρόσοψη προς την Τάφρο
Η εξωτερική (προς την τάφρο) όψη της Πύλης είναι απλή. Πάνω από την τοξωτή θύρα, έχουν εντοιχιστεί η ανάγλυφη πλάκα με το λέοντα, το μετάλλιο του Παντοκράτορα, που εδώ περιβάλλεται από την ελληνική επιγραφή ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΩΡ και το οικόσημο του δόγη Pietro Loredan (1567-1570).
