Η Πύλη Παντοκράτορα
28340 21111 
puli_pantokratora@gmail.comεκτός Δευτέρας
Οι πύλες της οχύρωσης του 16ου αιώνα
Μετά την κατασκευή της οχύρωσης του 16ου αιώνα, η επικοινωνία της πόλης με την ύπαιθρο γινόταν από τρεις κύριες διόδους, υπό τη μορφή στοών, που διανοίχτηκαν στον λαιμό των προμαχώνων, κάτω από τις χαμηλές πλατείες, ώστε να προστατεύονται από τα πυροβόλα τους. Οι εσωτερικές (προς την πόλη) πύλες των στοών είχαν διαμορφωθεί ως επιβλητικές αναγεννησιακές προσόψεις, κοσμημένες με εμβλήματα, οικόσημα και ανάγλυφα αρχιτεκτονικά στοιχεία, ενώ οι εξωτερικές (προς την τάφρο) ήταν απλές τοξωτές θύρες που ανοίγονταν στο πάχος της λίθινης κεκλιμένης επένδυσης.
Προς τα νοτιοδυτικά, στην ύπαιθρο, οδηγούσε η πύλη του προμαχώνα Παντοκράτορα (ή Panigra) ενώ στο εσωτερικό της οχύρωσης στην Πύλη κατέληγε η Strada Larga ή Strada Imperiale ή Strada Larga di Panigra, γνωστή και ως πλατιά Στράτα, η οποία αποτέλεσε τον κύριο εγκάρσιο οδικό άξονα της πόλης μετά την κατασκευή της διευρυμένης προμαχωνικής οχύρωσης.
Η πύλη κατασκευάστηκε στα χρόνια του δόγη Pietro Loredan (1567-1570) και η κατασκευή της αποδίδεται στον αρχιτέκτονα Michele Sanmicheli. Η ονομασία της προέρχεται από τα μετάλλια του Παντοκράτορα που την κοσμούσαν και διατηρούνται έως σήμερα.
Η ιδιόμορφη κάτοψη και η λειτουργία
Η κάτοψη της πύλης παρουσιάζει μια ιδιομορφία μοναδική σε ολόκληρη την οχύρωση, καθώς εξυπηρετούσε τη διακίνηση τόσο των στρατιωτών όσο και του αστικού πληθυσμού. Είναι η μόνη περίπτωση κατά την οποία εμφανίζεται να επικοινωνεί μία διάβαση με πολιτικό χαρακτήρα με μία άλλη, της οποία ο ρόλος είναι αποκλειστικά στρατιωτικός.
Από έναν ενιαίο χώρο ξεκινούσαν δύο επιμήκεις θολοσκεπείς διάδρομοι. Από αυτούς ο πρώτος, έχοντας νοτιοδυτική κατεύθυνση, εξυπηρετούσε την κίνηση των πολιτών και οδηγούσε στην έξοδο της πόλης που ανοιγόταν κάτω από την νότια χαμηλή πλατεία. Ο δεύτερος θολοσκεπής διάδρομος είχε αποκλειστικώς στρατιωτικό ρόλο. Με δυτική κατεύθυνση και ανωφερική κλίση οδηγούσε στη νότια χαμηλή πλατεία. Επειδή όμως δεν ήταν δυνατόν να εμπλέκεται η κίνηση των στρατιωτικών σωμάτων με την κίνηση των πολιτών, οι άξονες των δύο κινήσεων απομονώθηκαν. Έτσι, διαμορφώθηκαν οι δύο είσοδοι στη μνημειακή πρόσοψη, οι οποίες αντιστοιχούσαν στις δύο διαβάσεις, ενώ, στον εσωτερικό χώρο της πύλης, ένας εγκάρσιος τοίχος διαχώριζε τις δύο λειτουργίες.
Η εσωτερική πρόσοψη και η αρχιτεκτονική διακόσμηση
Η εσωτερική (προς την πόλη) πρόσοψη της πύλης είναι επενδεδυμένη με λαξευτούς λιθόπλινθους και διαθέτει δυο πύλες εισόδου. Έχει κατασκευαστεί από λιθοδομή στον τύπο της “αγροτικής λιθοδομής’’ (opera rustica). Η διάρθρωση της έχει γίνει με αυστηρούς κανόνες συμμετρίας. Οι δύο είσοδοι διαμορφώνονται με ισοδυναμα ημικυκλικά τόξα που πλαισιώνονται από παραστάδες, οι οποίες στέφονται με δωρικού τύπου επίκρανα. Το κεντρικό τμήμα διαρθρώνεται με διαδοχικές προβολές και υποχωρήσεις της τοιχοποιίας. Οι παραστάδες, που έχουν κατασκευαστεί από δίχρωμο rusticato, προβάλλουν πάνω σε ένα επίπεδο κάμπο, ο οποίος έχει κατασκευαστεί από λείες τετράγωνες πλάκες μαρμάρου σε δύο χρώματα. Οι εναλλαγές τύπου σκακιέρας των λευκών με τις σκουρόχρωμες πλάκες δίνουν ένα άρτιο αισθητικά αποτέλεσμα.
Πάνω από το κεντρικό τμήμα της πρόσοψης υπάρχει θριγκός. Ένα ιδιαίτερα ψηλό στηθαίο από αρχικά, επιχρισμένη λιθοδομή ολοκλήρωνε την σύνθεση. Στο στηθαίο πάνω από τη μνημειακή πρόσοψη υπάρχει εντοιχισμένη ορθογώνια ανάγλυφη πλάκα με φτερωτό λέοντα που βαδίζει προς τα αριστερά και κρατά ανάμεσα στα μπροστινά πόδια του ανοιχτό ευαγγέλιο. Πάνω από αυτήν έχει εντοιχιστεί ανάγλυφο μετάλλιο με τη μορφή του Παντοκράτορα, που ευλογεί με το δεξί και στο αριστερό κρατά σφαίρα. Περιβάλλεται από την επιγραφή OMNIPOTENS.
Η εξωτερική πρόσοψη και τα ανάγλυφα σύμβολα
Στην εξωτερική (προς την τάφρο) όψη της πύλης, πάνω από την τοξωτή θύρα, έχουν εντοιχιστεί αντίστοιχο μετάλλιο του Παντοκράτορα, που εδώ περιβάλλεται από την ελληνική επιγραφή ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΩΡ, ανάγλυφη πλάκα με το φτερωτό λέοντα που φέρει φωτοστέφανο και βαδίζει προς τα δεξιά, κρατώντας με τα μπροστινά πόδια ανοιχτό ευαγγέλιο, και οικόσημο του δόγη Pietro Loredan (1567-1570).
Αποκατάσταση και σύγχρονη χρήση
Η Πύλη, που παρουσίαζε σοβαρά ζητήματα ετοιμορροπίας, καθώς η τοιχοποιία της ανατολικής όψης της είχε αποκλίνει σοβαρά από την κατακόρυφο, αποκαταστάθηκε και ενισχύθηκε στατικά κατά τη διάρκεια του ΕΣΠΑ 2007-2013, με έργο που εκτέλεσε ο Δήμος Ηρακλείου και επέβλεψε η 13η ΕΒΑ. Έκτοτε φιλοξένησε κατά καιρούς περιοδικές εκθέσεις και διαλέξεις, ωστόσο εξ αρχής στόχος της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ηρακλείου ήταν η μετατροπή της σε μόνιμο εκθεσιακό χώρο της Εφορείας αφιερωμένο στην ιστορία της πόλης του Ηρακλείου.