Τα Γεγονότα της 25ης Αυγούστου

Η τελευταία πράξη του κρητικού δράματος εκτυλίχθηκε τον Αύγουστο του 1898. Από την άνοιξη του ίδιου έτους, το νησί βρισκόταν υπό καθεστώς διεθνούς προστασίας, με τις Μεγάλες Δυνάμεις να υποκαθιστούν τις περισσότερες οθωμανικές δημόσιες υπηρεσίες.

Το αίσθημα ανασφάλειας που επικρατούσε στην Κρήτη, λόγω των συνεχών αιματηρών συγκρούσεων μεταξύ χριστιανών και μουσουλμάνων, οδήγησε στη συγκέντρωση μεγάλου μέρους του μουσουλμανικού πληθυσμού στις πόλεις, καθώς τα οθωμανικά στρατεύματα είχαν αποσυρθεί από την ενδοχώρα. Το 1898, από τους περίπου 60.000 μουσουλμάνους του Ηρακλείου, οι 40.000 ήταν «πρόσφυγες».

Οι Μεγάλες Δυνάμεις είχαν ορίσει την εγκατάσταση των υπαλλήλων του «Εκτελεστικού της Κρήτης» στα φορολογικά γραφεία του νησιού για τις 25 Αυγούστου. Η παράδοση των γραφείων από τους μουσουλμάνους στα Χανιά και το Ρέθυμνο πραγματοποιήθηκε με περιορισμένες αντιδράσεις. Στο Ηράκλειο, όμως, η διαδικασία, την οποία επέβλεπε τμήμα του αγγλικού στρατού, παρεμποδίστηκε από εξαγριωμένο όχλο.  Έντυπα που προορίζονταν για τη λειτουργία του νέου γραφείου ρίχθηκαν στη θάλασσα, ενώ σπίτια, καταστήματα και γραφεία στα κεντρικότερα σημεία της πόλης πυρπολήθηκαν και λεηλατήθηκαν. Πυρπολήθηκαν επίσης τα ξένα προξενεία —αγγλικό, ισπανικό, αμερικανικό και γερμανικό. Μεταξύ των θυμάτων συγκαταλέγονταν ο υποπρόξενος της Αγγλίας Λυσίμαχος Καλοκαιρινός, δεκαεπτά Άγγλοι στρατιώτες μετά του αξιωματικού τους, καθώς και πολυάριθμα μέλη του χριστιανικού πληθυσμού του Ηρακλείου, ανεξαρτήτως κοινωνικής θέσης, ηλικίας και φύλου.

Η σημερινή Λεωφόρος Μαρτύρων της 25ης Αυγούστου παραδόθηκε στις φλόγες και υπέστη εκτεταμένες καταστροφές, τα ίχνη των οποίων παρέμειναν ορατά για χρόνια.

Το απόγευμα, το βρετανικό πλοίο Hazard άρχισε να βομβαρδίζει τις μουσουλμανικές συνοικίες της πόλης, επιχειρώντας να περιορίσει τη βία. Ωστόσο, μόνο η άφιξη στο λιμάνι του στρατιωτικού διοικητή του Ηρακλείου, Εντέμ Πασά, οδήγησε στον τερματισμό των βιαιοπραγιών. Ο ακριβής αριθμός των νεκρών δεν εξακριβώθηκε ποτέ, εκτιμάται όμως ότι ξεπέρασε τους διακόσιους.

Η επόμενη μέρα βρήκε το Ηράκλειο να έχει υποστεί εκτεταμένες καταστροφές σε κτίρια και υποδομές, ενώ το μεγαλύτερο μέρος του χριστιανικού πληθυσμού είχε καταφύγει στην ενδοχώρα. Τα γεγονότα αυτά επιτάχυναν τον τερματισμό της οθωμανικής κυριαρχίας στο νησί. Στις 9 Δεκεμβρίου 1898, ο πρίγκιπας Γεώργιος ανέλαβε καθήκοντα Ύπατου Αρμοστή της Κρήτης, υπό την ευλογία των Μεγάλων Δυνάμεων.