Η Γεωγραφική Θέση

Η σημερινή ακτογραμμή του Ηρακλείου έχει σημαντικά αλλοιωθεί, όχι μόνο λόγω των σύγχρονων λιμενικών και οδικών έργων αλλά και εξαιτίας γεωλογικών μεταβολών, ποτάμιων προσχώσεων και αλλαγών της θαλάσσιας στάθμης. Μια ιδέα για τη μορφή της πριν από τις σύγχρονες παρεμβάσεις παρέχουν οι χάρτες της Βενετοκρατίας. Η γεωμορφολογία της περιοχής ήταν ευνοϊκή για την ανάπτυξη ανθρώπινων εγκαταστάσεων. Ανάμεσα στις εκβολές δυο μεγάλων ποταμών, του αρχαίου Καιράτου, που πηγάζει από τις Αρχάνες και διασχίζει την κοιλάδα της Κνωσού, και του Γιόφυρου, που πηγάζει από τις ανατολικές υπώρειες του Ψηλορείτη, το φυσικό ανάγλυφο είναι λοφώδες, σχετικά ομαλό, και αναπτύσσεται κατωφερικά, από την εύφορη κοιλάδα της Κνωσού προς τη θάλασσα. Εκεί σχηματίζονται δυο μικροί φυσικοί όρμοι, αυτός του Δερματά, στραμμένος στο βορρά και αυτός του Ηρακλείου, προστατευμένος από τα βόρεια από μια βραχώδη γλωσσίδα γης. Αμέσως ανατολικότερα, μια πλατιά και μεγάλη αμμώδης παραλία, αυτή του Κατσαμπά, διαμορφώνεται στις εκβολές του Καιράτου.

Η Νεολιθική Εγκατάσταση στον Πόρο-Κατσαμπά

Από τις αρχές της δεκαετίας του 1950, η ανασκαφική έρευνα του αρχαιολόγου Στυλιανού Αλεξίου, στη δυτική όχθη του αρχαίου ποταμού Καίρατου στην περιοχή του Κατσαμπά,  έφερε στο φως οικιστικά και ταφικά κατάλοιπα της Εποχής του Χαλκού αλλά και σημαντικά ευρήματα της νεολιθικής εποχής. Την δεκαετία του 1950 ο Στυλιανός Αλεξίου ανέσκαψε τη ‘’Bραχοσκεπή’’ και την ‘’Οικία’’, στην κορυφή του λόφου που σήμερα ονομάζεται Μέσα Κατσαμπάς, καθώς και δύο νεολιθικά κτίσματα σε πλάτωμα ανάμεσα στην κοίτη του ποταμού και τον λόφο του Μέσα Κατσαμπά. Η έρευνα απέδωσε άφθονη κεραμική από αγγεία διαφόρων τύπων και τεχνικών κατασκευής, λίθινα εργαλεία, οστά ζώων και ανθρωπολογικό υλικό. Οι τρεις αυτές θέσεις και τα ευρήματά τους αποτελούν στοιχεία που ο Στυλιανός Αλεξίου εύστοχα ερμήνευσε ως «Νεολιθικό Συνοικισμό παρά τον Καίρατον».

Πενήντα χρόνια αργότερα, το αρχαιολογικό αυτό σύνολο αποτέλεσε το αντικείμενο ενός διεπιστημονικού προγράμματος μελέτης, σύμφωνα με την οποία, ο χώρος χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά στην 6^η χιλιετία π.Χ. (Μέση Νεολιθική Εποχή). Η πρώιμη αυτή εγκατάσταση αξιοποιούσε τους φυσικούς πόρους της περιοχής που προσέφερε καλλιεργήσιμη γη και νερό. Δεν είναι σαφές αν η εγκατάσταση ήταν μόνιμη ή εποχική.  Οι κάτοικοι είχαν αναπτύξει τελετουργική δραστηριότητα που σχετίζεται με την ταφή των νεκρών στην κορυφή του λόφου. Η νεολιθική εγκατάσταση κάποια στιγμή εγκαταλείφθηκε, αλλά η κορυφή του λόφου παρέμεινε σε χρήση σε όλη τη διάρκεια των μινωικών χρόνων.